و منظور آيه شريفه اين نيست كه خداى تعالى از ميان معلوماتى كه هر انسان دارد تنها آن مقدار از معلومات را كه خود انسان نمىدانسته تعليمش داده و آنچه خودش مىدانسته مستند به خودش است ، زيرا اين از ضروريات است كه علم بشر هر چه باشد حتى بديهياتش هدايت خداى تعالى است ، او است كه با تعليم خود بشر را هدايت كرده كه چگونه وجود خود را به كمال رسانده و در زندگيش از آن برخوردار شود ، آرى آن راهى كه تمام كائنات بى جان به وسيله انگيزه هاى طبيعى طى مىكنند اقسام موجودات جاندار - كه يكى از آنها بنى نوع بشر است - آن راه را با نور علم طى مىكند ، پس علم خود يكى از مصاديق هدايت است . و از سوى ديگر مىبينيم كه خداى سبحان مطلق هدايت را به خودش نسبت داده و فرموده : « الَّذِي أَعْطى كُلَّ شَيْءٍ خَلْقَه ثُمَّ هَدى » « 1 » ، و نيز فرمود : « الَّذِي خَلَقَ فَسَوَّى وَالَّذِي قَدَّرَ فَهَدى » « 2 » و در خصوص هدايت بشر كه به وجهى هدايت به وسيله حس و فكر است فرموده : « أَمَّنْ يَهْدِيكُمْ فِي ظُلُماتِ الْبَرِّ وَالْبَحْرِ » « 3 » ، و ما در بعضى از بحثهاى گذشته در معناى هدايت مطالبى ايراد كرديم ، و سخن كوتاه اينكه علم از آنجا كه هدايت است و هر هدايتى از ناحيه خداى تعالى است ، پس علم نيز هر چه باشد به تعليم الهى است . قريب به مضمون آيه سوره علق كه گذشت يعنى آيه : « عَلَّمَ الإِنْسانَ ما لَمْ يَعْلَمْ » « 4 » ، آيه زير است كه مىفرمايد : « وَاللَّه أَخْرَجَكُمْ مِنْ بُطُونِ أُمَّهاتِكُمْ لا تَعْلَمُونَ شَيْئاً وَجَعَلَ لَكُمُ السَّمْعَ وَالأَبْصارَ وَالأَفْئِدَةَ » « 5 » . آرى دقت در حالات بشر و تدبر در آيات كريمه قرآن اين نتيجه را مىدهد كه علم نظرى و اكتسابى بشر يعنى علمى كه به اشيا و خواص اشيا دارد و به دنبال آن علم ، علمى كه به معارف عقلى پيدا كرده است تمامى آنها از حواس پنجگانه سر چشمه مىگيرند ، در نتيجه از آنجايى كه اين حواس عطاياى الهى است ، پس تمامى و تك تك علومى كه بشر دارد خداى

--> ( 1 ) خدايى كه خلقت هر چيزى را به آن چيز بداد و سپس آن را هدايت كرد . « سوره طه ، آيه 50 » . ( 2 ) خدايى كه موجودات را خلق كرد و تمام عيار و كامل خلق كرد و سپس هدايت نمود . « سوره اعلى ، آيه 3 » . ( 3 ) آيا كسى كه شما را در ظلمتهاى خشكى و دريا هدايت مىكند بهتر است و يا اين خدايانى كه براى او شريك گرفته‌ايد . « سوره نمل ، آيه 63 » . ( 4 ) « سوره علق ، آيه 5 » . ( 5 ) خداى تعالى شما را از شكم مادرانتان بيرون آورد در حالى كه هيچ علمى نداشتيد ، و او بود كه براى شما گوش و چشم و فهم قرار داد . « سوره نحل ، آيه 78 » .